Marketing — strategik kommunikatsiya

Muxtabar Gulyamova — PhD, O'zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti jamoat bilan aloqalar kafedrasi katta o'qituvchisi.

Bozor tizimli ishlayaptimi?

Bugungi kunda O'zbekistonda marketing va PR sohasi jadal sur'atlarda rivojlanayotgan bo'lsa-da, uning institutsional va professional asosi hali shakllanish bosqichida. Xususan, bozorning past darajadagi shaffofligi hamda davlat organlari va biznes o'rtasidagi zaif o'zaro hamkorlik mexanizmlari marketingning strategik ahamiyatini pasaytirmoqda.

Asosiy muammoli nuqtalar qayerda?

Asosiy muammolardan biri terminologik va metodologik chalkashlik bo'lib qolmoqda: «PR», «marketing», «brending», «media relations», «digital communication» va «reputation management» kabi tushunchalar ko'pincha bir-birini almashtirib ishlatiladi. Ko'plab tashkilotlar hamon PRni faqat reklama yoki ijtimoiy tarmoqlarda post joylash bilan tenglashtirib xato qilmoqda.

Nazariy nuqtai nazardan:

• Public Relations — bu jamoatchilik bilan strategik munosabatlarni boshqarish;
• Marketing — bozor ehtiyojlarini qondirish orqali qiymat yaratish;
• Reklama — pullik kommunikatsiya vositasi.

Biroq amaliyotda bu chegaralar noaniq bo'lib qolmoqda. Ushbu muammoni hal qilish uchun quyidagilar zarur:

• Soha uchun yagona professional terminologik standart ishlab chiqish;
• O'zbek tilidagi zamonaviy marketing va PR atamalari lug'atini yaratish;
• Oliy ta'lim muassasalari va real iqtisodiyot sektori o'rtasidagi hamkorlik uchun yagona metodik platforma shakllantirish.

«O'yin qoidalari» shaffofmi?

Ikkinchi jiddiy to'siq — ko'plab kompaniyalarning auditoriya bilan ochiq muloqotga tayyor emasligi. Ko'pincha statistik ma'lumotlar, PR-kampaniyalar samaradorlik ko'rsatkichlari yoki iste'molchilar muammolari to'g'risidagi ma'lumotlar yashiriladi. Bu ishonchning pasayishiga, reputatsion xavflarning oshishiga va kommunikatsiyalarda manipulyativ texnikalarning kuchayishiga olib keladi.

Vaziyatni to'g'rilash uchun quyidagilar taklif etiladi:

• ESG (Environmental, Social, Governance) tamoyillarini joriy etish;
• Ochiq kommunikatsiya siyosati va inqirozga qarshi javob berish protokollarini ishlab chiqish;
• Biznes va davlat o'rtasidagi muloqotni kuchaytirish, bir tomonlama muloqot formatidan voz kechish.

Ijtimoiy mas'uliyat qanday bo'lishi kerak?

Zamonaviy marketolog — bu shunchaki kontent yaratuvchi emas, balki strategik kommunikator. U psixologiya, data analytics, sun'iy intellekt, media etikasi va geosiyosiy kommunikatsiyalar sohasida bilimga ega bo'lishi kerak. Majburiy kompetensiyalar qatoriga mediasavodxonlik, faktchekking va reputatsion xavflarni boshqarish kiradi.

Ijtimoiy mas'uliyat alohida dolzarblik kasb etmoqda. Zamonaviy auditoriya nafaqat mahsulotni, balki kompaniyaning qadriyatlarini ham baholaydi: uning ekologiyaga, gender tengligiga, yoshlarni va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo'llab-quvvatlashga munosabatini. Shu munosabat bilan «ijtimoiy mas'uliyatli marketing» kontseptsiyasini va grinvoshing hamda manipulyativ reklamaga qarshi etik kodeksni joriy etish zarur.

O'zbekiston dunyoga nima taklif qila oladi?

O'zbekiston marketing maktabining xalqaro maydonda tan olinishi uchun oddiy reklamadan tashqariga chiqadigan intellektual va madaniy kommunikatsiya modelini yaratish zarur. Dunyoning eng kuchli brendlari o'z madaniy kodlariga tayanadi:

• Yaponiya — minimalizm;
• Janubiy Koreya — innovatsiyalar;
• Italiya — estetika.

O'zbekiston tarixiy merosi, mehmondo'stligi, milliy dizayni, ekologik qadriyatlari va o'ziga xos sharq muloqot madaniyati orqali o'zini namoyon qilishi mumkin. Turizmni targ'ib qilishda nafaqat me'moriy yodgorliklarni, balki zamonaviy urban madaniyatni, ijodiy industriyalarni va ilg'or yoshlar imidjini ham ko'rsatish muhimdir.

Bozor yangiliklarni o'zi joriy eta oladimi?

Zamonaviy terminologiya haqiqiy voqelikka mos keladimi? Ko'rinib turibdiki, faqat qisman. Raqamli kommunikatsiyalar yangi tushunchalarni talab qiladi. Neyromarketing, influens-marketing, AI-driven PR va immersiv kommunikatsiyalar kabi yo'nalishlar o'zbek tilida hali yetarli ilmiy-adabiy bazaga ega emas. Birinchi navbatdagi vazifa — xalqaro atamalarni moslashtirish va yangi media tilini shakllantirishdir.

Bozor ishtirokchilari bu o'zgarishlardan manfaatdormi? Hozircha ko'plab kompaniyalar qisqa muddatli foydani ustuvor qo'yib, etika va standartlar masalalarini ikkinchi planda qoldirmoqda. Biroq global raqobat sharoitida reputatsiya kapitalga, ishonch esa qimmatli iqtisodiy aktivga aylanmoqda. Yaqin yillarda bozorning o'zi professional standartlarga bo'lgan keskin ehtiyojni his qiladi.

Buni kengroq muhokama qilish nega zarur?

Biz tarmoq assotsiatsiyalarini rivojlantirish, «davlat–biznes–media» uch tomonlama platformalar yaratish va profil qonunchiligini ishlab chiqishga mutaxassislarni jalb qilishni taklif etamiz.

Xulosa

O'zbekistonda marketing va PR sohasining rivojlanishi nafaqat texnologik, balki institutsional, etik va intellektual transformatsiyani ham talab qiladi. Faqat shaffoflik, yagona standartlar va ijtimoiy mas'uliyat orqali o'zbekistonlik marketing global media makonida munosib o'rin egallashi mumkin.

Faqat sotuvga qaratilgan marketing uzoq muddatli ishonchni shakllantirishga qodir emas.