9 noy. 2026
O'zbekistonning marketing va reklama bozorida qonunlar va tizim bor, ammo huquqni qo'llash oqsayapti — bozorga davlat va biznesning tizimli muloqoti hamda o'yin qoidalarining himoyasi kerak.
Mirpayoz Mirsaatov — Energetik ichimliklar assotsiatsiyasi ijrochi direktori. O'zbekistonning marketing va reklama bozoriga nega davlat bilan haqiqiy muloqot va o'yin qoidalarining himoyasi zarurligi haqida.
Bugun O'zbekistonda marketing va reklama sohasi to'liq tizimli ishlayapti, deb aytish qiyin. Bozorda tizim bor, biroq u ancha o'ziga xos xususiyatga ega. Avvalo, kompaniyalarning necha foizi qaror qabul qilish va yirik investitsiyalar kiritishdan oldin marketing zarurligini tushunishini baholash kerak.
Afsuski, ko'pchilik bozorni oldindan chuqur o'rganmasdan ishlab chiqarishni boshlaydi yoki umumiy ovqatlanish korxonalarini ochadi. Faqat muvaffaqiyatsiz startdan keyingina marketingni zararsizlik nuqtasiga chiqishga yordam beradigan qutqaruv vositasi sifatida qabul qila boshlaydi.
Holbuki, marketing nafaqat sotuvda, balki xaridlarda ham muhim. Bu jarayonlarni tartibga soluvchi soha qonunchiligi mavjud, ammo unga har doim ham rioya qilinmaydi. Vaziyat yo'l harakati qoidalarini eslatadi: haydovchilar qoidalarni biladi, lekin vaqti-vaqti bilan ularni buzadi. Qonunchilik bazasi va tizim bor, ammo huquqni qo'llash amaliyoti oqsayapti.
O'zbekiston bozoridagi muammoli nuqtalar ro'yxati ancha keng:
Ko'pincha taqiq ostidagi tovarlar reklama qilinadi yoki iste'molchilarga mahsulotning isbotlab bo'lmaydigan xususiyatlari tiqishtiriladi — reklama beruvchilar bu talablarni e'tiborsiz qoldiradi. Regulyator soyabon reklama holatlari yoki qoidalarga tanlab rioya qilinishiga ko'z yumsa, bu insofsiz raqobatni keltirib chiqaradi va regulyatorning o'ziga bo'lgan ishonchni ham yo'qqa chiqaradi.
Davlat va biznes o'rtasidagi muloqot holati alohida xavotir uyg'otadi. Bugun samarali muloqot ko'pincha umuman yo'q.
O'zbekiston bozoriga kirishni rejalashtirayotgan har qanday investor normativ-huquqiy bazaning barqarorligiga tayanadi — bu esa davlat va biznesning tizimli muloqoti, qarorlar shaffofligi va qonun ustuvorligisiz mumkin emas.
Vazirlar Mahkamasining yopiq qarorlarini oldindan ochiq jamoatchilik muhokamasisiz qabul qilish — masalan, shakar importini kvotalash bo'yicha — shaffoflik tamoyillariga bevosita zid. Amalda biz kvotalar va taqsimot tizimi davriga qaytmoqdamiz, bu esa muqarrar ravishda korrupsiya, kontrabanda o'sishiga va shakar tarkibli mahsulotlarning qimmatlashishiga olib keladi.
Bu sanoat miqyosidagi qayta ishlash va eksport u yoqda tursin, an'anaviy ravishda uyda qishga tayyorgarlik ko'radigan aholiga og'ir zarba beradi. Bunday sharoitda global gigantlar kvota oluvchilar ro'yxatining boshida bo'ladi, kichik va o'rta biznes esa «kambag'al qarindosh» rolida qoladi.
Biznesning ijtimoiy mas'uliyati tushunchasi ham tabaqalashtirilgan yondashuvni talab qiladi. Ishlab chiqaruvchi uchun mas'uliyatning mohiyati — barcha standartlarga mos yuqori sifatli mahsulot chiqarish. Biroq bozor segmentlari turlicha: ishlab chiqarish, savdo, umumiy ovqatlanish, logistika — va hamma joyda turli tafakkur darajasidagi odamlar ishlaydi. Yuksak axloqiy tamoyillarga ega tadbirkorlar sog'lom iqtisodiyotni shakllantiradi, ammo faqat qisqa muddatli foydani ko'zlaydiganlar ham uchraydi.
Qonunchilikdagi bo'shliqlar, idoralar vazifalarining takrorlanishi va tekshiruvlardan ortiqcha himoya ayrim hollarda iste'molchilarni insofsiz sotuvchilar oldida himoyasiz qoldiradi. Haqiqiy ijtimoiy mas'uliyat haqida faqat biznes davlatning ishonchli qo'llab-quvvatlashini his qilgandagina gapirish mumkin. Shu bilan birga, mas'uliyat xaridor zimmasida ham: qonunni buzuvchi markirovkali tovarni sotib olib, iste'molchi insofsiz sotuvchini o'zi qo'llab-quvvatlaydi.
Institutsional to'siqlarga qaramay, O'zbekistonda sohaning intellektual potensiali ulkan va savdo madaniyatining ko'p asrlik tarixiga borib taqaladi. Asrlar davomida karvon yo'llari kesishgan Toshkentdagi Chorsu bozori tortishish markazi bo'lib kelgan. Savdo kanallari va hisob-kitob valyutasi o'zgaradi, ammo tadbirkorlik ruhi o'zgarmay qoladi. «Marketing» so'zining o'zagi o'zbek tilida «bozor» deb yangraydi.
Bugun eksport tarkibi o'zgarmoqda: mamlakat xom paxta o'rniga to'qimachilik mahsulotlari, yangi meva va oziq-ovqat sanoatining jahon gigantlari talab qiladigan zamonaviy sublimatsiyalangan mahsulotlarni yetkazib bermoqda. Elektron savdo maydonchalari va birjalar faol rivojlanmoqda.
O'zbekiston ilg'or texnologiyalarni mustaqil joriy etish bo'yicha ulkan tajribaga ega. Hali 1995-yilda respublikada elektron fond birjasi tashkil etilgan: uning dasturiy ta'minoti va savdo texnologiyasini mahalliy mutaxassislar ishlab chiqqan. Bugun elektron tijorat va Telegram hamda Instagram kabi ijtimoiy tarmoqlar har bir xonadonga kirib bormoqda, zamonaviy to'lov tizimlari esa bir marta bosish bilan xarid qilish imkonini beradi. Mamlakat kuchli kadrlarni tarbiyalashga qodir — O'zbekistondan chiqqan mutaxassislar dunyoning yetakchi kompaniyalarida muvaffaqiyatli ishlamoqda va nufuzli oliy o'quv yurtlarida dars bermoqda.
Rejali iqtisodiyotni ko'rgan odam bugungi kun bilan farqni yaqqol ko'radi. Ilgari «konyunktura va talabni o'rganish» konsepsiyasi har qanday ishlab chiqarishni ishga tushirishdan oldin dastlabki xarajatlar va tahlilni qat'iy talab qilardi. Bugun ko'pchilik moliyaviy tayyorgarliksiz biznes ochadi va marketologlarni ishdan keyin yollaydi.
Biroq bu yutuqlar va potensialni soha muammolarini keng va natijali muhokama qilmasdan ro'yobga chiqarib bo'lmaydi. Sharq hikmatida aytilganidek, «Halva desang, og'iz chuchimaydi»: muhokamalar aniq choralarga olib kelmasa, o'z-o'zidan samarasiz.
Biznes qonun ustuvorligi va normativ bazaning oldindan aytib bo'ladiganligiga ishonishi uchun hukumat va deputatlar korpusi darajasida doimiy qayta aloqa mexanizmi zarur. Savdo-sanoat palatasi va boshqa biznes-assotsiatsiyalar bog'lovchi bo'g'in vazifasini o'z zimmasiga olishi mumkin edi — masalan, Vazirlar Mahkamasi yoki Oliy Majlis yig'ilishlarida tadbirkorlar takliflarini har chorakda tinglashni tashkil etish orqali.
Faqat tizimli muloqot, investorlar huquqlarini doimiy himoya qilish va iste'molchilarni keng ma'rifatlash orqaligina O'zbekistonning shaffof, sivilizatsiyalashgan va raqobatbardosh reklama va marketing ekotizimini qurish mumkin.