9 ноя. 2026
Дар бозори маркетинг ва рекламаи Ӯзбекистон қонунҳо ва низом ҳастанд, вале татбиқи қонун лангон аст — бозор ба муколамаи низомноки давлат ва бизнес ва ҳифзи қоидаҳои бозӣ ниёз дорад.
Мирпаёз Мирсаатов — директори иҷроияи Ассотсиатсияи нӯшокиҳои энергетикӣ. Дар бораи он ки чаро бозори маркетинг ва рекламаи Ӯзбекистон ба муколамаи воқеӣ бо давлат ва ҳифзи қоидаҳои бозӣ ниёз дорад.
Имрӯз гуфтан душвор аст, ки соҳаи маркетинг ва реклама дар Ӯзбекистон пурра ба таври низомнок кор мекунад. Дар бозор низом вуҷуд дорад, вале хусусияти хеле хоси худро дорад. Пеш аз ҳама бояд баҳо дод, ки чанд фоизи ширкатҳо зарурати маркетингро ҳанӯз пеш аз қабули қарорҳо ва сармоягузориҳои калон дарк мекунанд.
Мутаассифона, бисёриҳо истеҳсолотро оғоз мекунанд ё корхонаҳои хӯроки умумиро бидуни омӯзиши амиқи пешакии бозор мекушоянд. Ва танҳо пас аз оғози ноком маркетингро ҳамчун воситаи наҷот қабул мекунанд, ки бояд барои расидан ба сатҳи безарарӣ кӯмак кунад.
Дар айни замон маркетинг на танҳо дар фурӯш, балки дар харидорӣ низ муҳим аст. Қонунгузории соҳавӣ, ки ин равандҳоро танзим мекунад, вуҷуд дорад, аммо он ҳамеша риоя намешавад. Вазъият ба қоидаҳои ҳаракат дар роҳ монанд аст: ронандагон қоидаҳоро медонанд, вале гоҳ-гоҳ онҳоро вайрон мекунанд. Заминаи қонунгузорӣ ва низом ҳаст, аммо амалияи татбиқи қонун лангон аст.
Рӯйхати нуқтаҳои мушкилот дар бозори Ӯзбекистон хеле васеъ аст:
Аксар вақт моле реклама карда мешавад, ки зери манъ қарор дорад, ё ба истеъмолкунандагон хосиятҳои исботнашавандаи маҳсулот бор карда мешаванд — рекламадиҳандагон ин талаботро нодида мегиранд. Вақте ки танзимгар ба далелҳои рекламаи чатрӣ ё риояи интихобии қоидаҳо чашм мепӯшад, ин рақобати бевиҷдонона ба вуҷуд меорад ва эътимод ба худи танзимгарро коҳиш медиҳад.
Вазъи муколама байни давлат ва бизнес нигаронии махсус ба миён меорад. Имрӯз муколамаи самаранок аксар вақт умуман вуҷуд надорад.
Ҳар сармоягузоре, ки ворид шудан ба бозори Ӯзбекистонро ба нақша мегирад, ба субот дар заминаи меъёрии ҳуқуқӣ такя мекунад — ва он бидуни муколамаи низомноки давлат ва бизнес, шаффофияти қарорҳо ва волоияти қонун ғайриимкон аст.
Қабули қарорҳои пӯшидаи Девони Вазирон бидуни муҳокимаи пешакии кушодаи ҷамъиятӣ — масалан, дар бораи квотаҳои воридоти шакар — бевосита ба принсипҳои шаффофият зид аст. Дар асл мо ба давраи квотаҳо ва низоми тақсимотӣ бармегардем, ки ногузир ба афзоиши коррупсия, қочоқ ва гаронии маҳсулоти шакардор оварда мерасонад.
Ин ба аҳолие, ки ба таври анъанавӣ ба тайёр кардани захираҳои хонагӣ машғул аст, сахт зарба мезанад, ба коркарди саноатӣ ва содирот худ маълум аст. Дар чунин шароит азимҷуссаҳои ҷаҳонӣ дар аввали рӯйхати гирандагони квота қарор мегиранд, вале бизнеси хурд ва миёна дар нақши «хеши камбағал» мемонад.
Мафҳуми масъулияти иҷтимоии бизнес низ равиши тафриқавӣ талаб мекунад. Барои истеҳсолкунанда моҳияти масъулият — истеҳсоли маҳсулоти баландсифат аст, ки ба ҳамаи стандартҳо мувофиқ бошад. Аммо сегментҳои бозор гуногунанд: истеҳсолот, фурӯш, хӯроки умумӣ, логистика — ва дар ҳама ҷо одамоне бо сатҳи гуногуни тафаккур кор мекунанд. Соҳибкорони дорои принсипҳои баланди ахлоқӣ иқтисоди солимро ташаккул медиҳанд, вале касоне ҳам ҳастанд, ки танҳо ба фоидаи кӯтоҳмуддат нигаронида шудаанд.
Холигиҳо дар қонунгузорӣ, такрори вазифаҳои идораҳо ва ҳимояи аз ҳад зиёд аз санҷишҳо дар як қатор ҳолатҳо истеъмолкунандагонро дар баробари фурӯшандагони бевиҷдон бедифоъ мегузоранд. Дар бораи масъулияти иҷтимоии воқеӣ танҳо он гоҳ сухан рондан мумкин аст, ки бизнес дастгирии боэътимоди давлатро ҳис кунад. Дар айни замон масъулият бар дӯши харидор низ ҳаст: бо харидани моле, ки нишонагузориаш қонунро вайрон мекунад, истеъмолкунанда худ фурӯшандаи бевиҷдонро дастгирӣ мекунад.
Сарфи назар аз монеаҳои институтсионалӣ, иқтидори зеҳнии соҳа дар Ӯзбекистон бузург аст ва решаҳояш ба таърихи чандинасраи фарҳанги тиҷорат мерасад. Дар тӯли асрҳо маркази ҷозиба бозори Чорсуи Тошкант буд, ки дар он роҳҳои корвонӣ бо ҳам мепайвастанд. Каналҳои фурӯш ва асъори ҳисоббаробаркунӣ иваз мешаванд, вале рӯҳияи соҳибкорӣ бетағйир мемонад. Решаи худи калимаи «маркетинг» дар забони ӯзбекӣ «бозор» садо медиҳад.
Имрӯз сохтори содирот тағйир меёбад: ба ҷои пахтаи хом кишвар маҳсулоти нассоҷӣ, меваҳои тару тоза ва маҳсулоти муосири сублиматсияшударо мефиристад, ки азимҷуссаҳои ҷаҳонии саноати хӯрокворӣ ба онҳо талабот доранд. Майдончаҳои савдои электронӣ ва биржаҳо фаъолона рушд мекунанд.
Ӯзбекистон дар ҷорӣ кардани мустақилонаи технологияҳои пешрафта таҷрибаи бузург дорад. Ҳанӯз дар соли 1995 дар ҷумҳурӣ биржаи электронии фондӣ таъсис ёфт: нармафзор ва технологияи савдоро барои он мутахассисони ватанӣ таҳия карданд. Имрӯз савдои электронӣ ва шабакаҳои иҷтимоӣ, ба монанди Telegram ва Instagram, ба ҳар хона ворид мешаванд ва низомҳои муосири пардохт имкон медиҳанд, ки харид бо як клик анҷом дода шавад. Кишвар қодир аст кадрҳои қавӣ ба воя расонад — зодагони Ӯзбекистон дар ширкатҳои пешбари ҷаҳон бомуваффақият кор мекунанд ва дар донишгоҳҳои бонуфуз дарс медиҳанд.
Касе, ки иқтисоди банақшагириро дидааст, фарқро бо имрӯз равшан мебинад. Пештар консепсияи «омӯзиши конъюнктура ва талабот» пеш аз оғози ҳар гуна истеҳсолот хароҷот ва таҳлили пешакиро ба таври қатъӣ талаб мекард. Имрӯз бисёриҳо бизнесро бидуни тайёрии молиявӣ мекушоянд ва маркетологҳоро аллакай баъд аз воқеа ба кор мегиранд.
Аммо ҳамаи ин дастовардҳо ва иқтидорро бидуни муҳокимаи васеъ ва натиҷабахши мушкилоти соҳа амалӣ кардан ғайриимкон аст. Чунон ки ҳикмати шарқӣ мегӯяд, ҳар қадар «ҳалво» гӯӣ, даҳон ширин намешавад: баҳсҳо худ аз худ бесамаранд, агар ба чораҳои мушаххас нарасанд.
Дар сатҳи ҳукумат ва вакилони мардумӣ механизми доимии алоқаи баръакс лозим аст, то бизнес ба волоияти қонун ва пешбинипазирии заминаи меъёрӣ бовар кунад. Палатаи савдо ва саноат ва дигар ассотсиатсияҳои тиҷоратӣ метавонистанд нақши пайвандкунандаро ба зимма гиранд — масалан, ҳар семоҳа дар ҷаласаҳои Девони Вазирон ё Олий Мажлис шунидани пешниҳодҳои соҳибкоронро ташкил кунанд.
Танҳо тавассути муколамаи низомнок, ҳифзи доимии ҳуқуқҳои сармоягузорон ва маърифати васеи истеъмолкунандагон метавон экосистемаи шаффоф, мутамаддин ва рақобатпазири реклама ва маркетинги Ӯзбекистонро бунёд кард.