Мактаби худии маркетинг

Хайрулло Кутлиев — муҳаррири маҷаллаи «Management».

Оё бозор ба таври системавӣ кор мекунад?

Системаи маркетинг ва реклама дар Ӯзбекистон ҳоло танҳо ташаккул меёбад: аллакай қонунҳои «Дар бораи реклама», «Дар бораи тиҷорати электронӣ», «Дар бораи рақобат», инчунин меъёрҳои танзими ҳифзи ҳуқуқи истеъмолгарон мавҷуданд. Аммо системаи касбии бозор ҳоло аз ҳуқуқӣ заифтар рушд кардааст.

Набудани оморӣи устувори соҳавӣ аз рӯи сегментҳо мушоҳида мешавад, стандартҳои умумипазируфтаи баҳодиҳии самаранокии маъракаҳои маркетингӣ ва рекламавӣ кофӣ нест, тадқиқоти оммавӣ кам аст, инчунин худтанзимии агентиҳо ва худи системаи тайёрии кадрҳо заиф рушд кардааст.

Нуқтаҳои асосии мушкилот дар куҷоянд?

Дар байни чолишҳои барҷастатарин шикасти байни креатив ва аналитика-ро ҷудо кардан мумкин аст. Ғайр аз ин, таърих ва фарҳанги заифи тадқиқоти маркетингӣ; камбуди мутахассисон оид ба стратегия, маълумот, брендинг ва ченкуниҳои PR; ношаффофии нархгузорӣ; омехтагии SMM, реклама, PR ва фурӯш дар як хидмат; исботнокии пасти ваъдаҳои рекламавӣ ва ҳифзи нокифояи истеъмолгар аз рекламаи манипулятивӣ таъсир мерасонанд.

Оё «қоидаҳои бозӣ» шаффофанд?

Қоидаҳо назар ба пеш аз соли 2022 шаффофтар шуданд, аммо ҳанӯз на пурра. Бартарии асосӣ мавҷудияти қонунҳои навшуда ва рақамисозии пайвастаи баъзе хидмоти давлатӣ аст. Масалан, оид ба рекламаи доруҳо ва БАД-ҳо Кабинети Вазирон дар соли 2024 тартиби равшани додани хулосаҳоро тавассути марказҳои хидмати давлатӣ ё ЕПИГУ ҷорӣ кард.

Аз тарафи дигар, ба бизнес аксар шарҳҳои фаҳмо, кейсҳои воқеии татбиқи қонун, машваратҳои мунтазам ва майдони ягона барои баҳси форматҳои нави муосир: рекламаи блогерӣ ва нативӣ, контенти AI, кори маркетплейсҳо, маълумоти шахсӣ ва таргетинг намерасад.

Масъулияти иҷтимоӣ чӣ гуна бояд бошад?

Зуҳури масъулияти иҷтимоӣ ҳис мешавад, аммо ҳоло парокандавор ва тасодуфан. Модели болидатар бояд бар рекламаи ростқавлона, манъи манипулятсия бо кӯдакон ва гурӯҳҳои осебпазир, рекламаи масъулонаи доруҳо, хидмоти молиявӣ, таълим ва БАД-ҳо, пешбурди молҳои экологӣ, маркировкаи шаффофи реклама дар блогерон ва инчунин эҳтироми амиқ ба забон, фарҳанг ва истеъмолгар сохта шавад.

Ӯзбекистон ба ҷаҳон чӣ пешниҳод карда метавонад?

Аудиторияи нисбатан ҷавон, суръати баланди рақамисозӣ, нақши калидии шабакаҳои иҷтимоӣ, бисёрзабонӣ, мероси бойтарини ҳунармандӣ ва сайёҳӣ, инчунин бозори босуръат рӯяндаи e-commerce — ҳамаи ин пояи қавист, ки дар он метавон коркарди илмӣ, методологӣ ва амалии самтҳои комилан навро дар тадқиқоти маркетингӣ бунёд кард.

Оё бозор навигариҳоро мустақилона ҷорӣ карда метавонад?

Кишвар қодир аст мустақилона методологияҳои навро ҷорӣ кунад, аммо бо шарти ҳатмии мустаҳкамсозии ҳуқуқӣ ва созмонии дониш. Ба мо методикаҳои маҳаллии ченкунии бренд, обрӯ, боварӣ, вафодорӣ, самаранокии PR ва SMM зарур аст; тадқиқоти миллии рафтори истеъмолгар ва тайёрии мутахассисон оид ба data-driven marketing, AI-реклама, бренд-стратегия ва аналитикаи коммуникатсионӣ лозим аст. Методологияҳо бояд на танҳо аз ҷониби давлат, балки якҷоя — аз ҷониби донишгоҳҳо, агентиҳо, бизнес ва ассотсиатсияҳои касбӣ таҳия карда шаванд.

Чаро инро васеътар муҳокима кардан лозим?

Ҳоло баҳси бозор аксар ба SMM, пӯшишҳо, таргет, дизайн ва фурӯш хулоса мешавад, ки ин аллакай кифоя нест. Бояд ба сатҳи миқёсноктар баромад ва васеътар дар бораи этикаи реклама, сифати тадқиқоти маркетингӣ, танзими блогерон, масъулияти инфлюенсерон, ҳифзи ҳуқуқи истеъмолгар, ченкунии самаранокии PR, шаффофияти тендерҳо, тайёрии кадрҳо, нақши забони ӯзбекӣ дар реклама, истифодаи AI ва ташаккули мактаби миллии брендинг баҳс карда шавад.

Ӯзбекистон метавонад ба ҷаҳон на танҳо нусхабардории моделҳои ғарбии рақамиро, балки мактаби хусусии маркетинг барои бозорҳои босуръат рӯяндаи, бисёрзабона ва аз ҷиҳати фарҳанг мураккаб пешниҳод кунад.