8 сен. 2026
Вақти он расид, ки бозори ӯзбек аз нусхабардории қолабҳои бегона ва промои якдафъаина ба экосистемаи худии маркетинг гузарад — бо маълумот, стандартҳо ва истилоҳоти худ бо забони ӯзбекӣ.
Элёр Максудов — ноиби роҳбари Маркази байналмилалии технологияҳои рақамии «Enterprise Uzbekistan». Дар бораи он ки чаро давраи нусхабардории кӯр ба анҷом расид ва бозор ба чӣ ниёз дорад, то аз промо-аксияҳои якдафъаина ба мактаби худии маркетинг гузарад.
Бозори маркетинг ва рекламаи Ӯзбекистон тадриҷан унсурҳои қавии система пайдо мекунад: агентиҳои касбӣ фаъолият мебаранд, дастаҳои корпоративӣ ташаккул меёбанд, таваҷҷуҳ ба обрӯ ва кор бо аудитория меафзояд. Вале системаи мукаммал ва баробаринкишофёфта ҳанӯз вуҷуд надорад. Дар аксари ҳолатҳо маркетингро то ҳол ба пешбурди ибтидоӣ маҳдуд мекунанд — таргетингро оғоз кун, блогерро киро кун, фарогириро ҷамъ кун.
Маркетинги воқеии системавӣ хеле пеш аз оғози реклама сар мешавад.
Он ба фаҳмиши маҳсулот, ба мушкиле ки маҳсулот ҳал мекунад, ба мантиқи интихоб ва сабабҳои бозгашти муштарӣ такя мекунад. Қадами навбатии бозор — гузариш аз фаъолиятҳои промои якдафъаина ба экосистемаи ягона, ки дар он маҳсулот, хизматрасонӣ, таҳлил, обрӯ ва коммуникатсия ҳамчун як механизм кор мекунанд.
Кӯшиши механикии нусхабардории қолабҳои ғарбӣ ё осиёӣ роҳи бебарор аст. Мо забони худ, фарҳанги худ, намунаҳои рафтори худ ва аудиторияи бузурги ҷавони рақамӣ дорем. Таҷрибаи байналмилалӣ ҳамчун самт лозим аст, вале на ҳамчун қолаби омода.
Муколамаи байни давлат ва бизнес дар солҳои охир хеле фаъолтар шуд, вале шаффофият танҳо мавҷудияти қонунҳо нест. Соҳибкор ба пешбинишавандагӣ ниёз дорад: ӯ бояд талабот, доираи масъулият ва механизмҳои ҳимояи ҳуқуқи худро пешакӣ донад. Ислоҳоти муҳимро бояд то қабул бо ҷомеаи экспертӣ муҳокима кард, на ин ки баъдан ҳамчун далели анҷомёфта пешниҳод намуд.
Қонунгузорӣ аз технология қафо мемонад. Шабакаҳои иҷтимоӣ, блогерҳо, алгоритмҳои тавсиявӣ ва зеҳни сунъӣ манзараро тағйир доданд ва саволҳои амалӣ сахт истодаанд:
Ҷавоб ба ин даъватҳо набояд манъиятҳои куллӣ бошад. Танзими самаранок номуайяниро барои бизнеси ҳалол кам мекунад, на ин ки онро фалаҷ созад. Давлат чаҳорчӯбаи асосиро муқаррар мекунад ва манфиати шаҳрвандонро ҳимоя менамояд, ҷомеаи касбӣ бошад як қисми масъулиятро тавассути стандартҳои соҳавӣ ва одоб ба зимма мегирад.
Ҳар қадар ширкат бузургтар бошад, ҳамон қадар фарогирии медиавии он зудтар ба аудиторияи ВАО-и анъанавӣ баробар мешавад. Рекламаи брендҳои калонро ҳар рӯз миллионҳо одам мебинанд ва ҳамроҳи фишангҳои таъсир масъулияти бевосита барои оқибатҳо меояд. Он ба панҷ қоида такя мекунад: боэътимодии маълумот, эҳтиром ба истеъмолкунанда бидуни дастковарӣ, муносибати дуруст ба арзишҳои миллӣ ва фарҳангӣ, ҳимояи аудиторияи кӯдакон, истифодаи эҳтиёткоронаи маълумоти шахсӣ.
Бозори пухта аз он ҷо оғоз мешавад, ки бизнес на танҳо KPI-и фаврии фурӯшро, балки таъсири коммуникатсияи худро ба ҷомеа низ баҳо медиҳад.
Ақидае ки Ӯзбекистон маҷбур аст солҳо аз паси кишварҳои пешрафта равад, кӯҳна шудааст. Рушди тавонои технология ва зеҳни сунъӣ дастовардҳои пешинаро сифр мекунад ва хатти ягонаи оғозро месозад. Кишвар маҳсулоти худро дар якчанд ниша пешниҳод карда метавонад: технология ва моделҳои забонӣ барои забони ӯзбекӣ, омӯзиши рафтори истеъмолкунанда дар бозорҳои зудрушдёбанда, ҳалли масъалаҳои тиҷорати электронӣ ва хизматрасонии муштарӣ, системаҳои таҳлил ва коркарди маълумот.
Бозори ҳадаф барои чунин ҳалҳо танҳо 39 миллион сокини Ӯзбекистон нест. Ин тамоми Осиёи Марказӣ, ҷаҳони туркзабон ва даҳҳо кишвари рӯ ба тараққӣ бо вазифаҳои монанд аст. Бозори ҷавон бартарӣ дорад — бори системаҳои кӯҳна вуҷуд надорад: механизмҳоеро, ки даҳсолаҳо сохта шудаанд, аз нав сохтан лозим нест, метавон фавран ҳалҳои насли навро тарҳрезӣ кард.
Агар мо танҳо методикаҳои хориҷиро тарҷума кунем ва дар худ ҷорӣ созем — мо истеъмолкунандаи маҳсулоти зеҳнии бегона боқӣ мемонем. Пухтагӣ он гоҳ меояд, ки таҳқиқоти бунёдии худӣ, технология, стандартҳои касбӣ ва истилоҳот бо забони ӯзбекӣ пайдо шаванд. Ҳар кӣ дастгоҳи мафҳумӣ ва стандартҳоро ташаккул медиҳад, дар ниҳоят бозорро идора мекунад.
Барои ин ҳамгироии се ҳалқа лозим аст: бизнес — маориф — таҳқиқот. Донишгоҳҳо бояд аз ширкатҳо вазифаҳои воқеии бозор ва маълумоти хомро гиранд, бизнес — дар таҳияи барномаҳои таълимӣ иштирок кунад, илм — натиҷаҳои амалӣ барои иқтисодиёт диҳад.
Вақти он расид, ки муколамаи касбиро ба муҳокимаи креативҳои муваффақ, рейтинги блогерҳо ва шумораи намоишҳо маҳдуд накунем. Ҷомеа, давлат, ширкатҳои технологӣ ва донишгоҳҳо бояд ба сатҳи бунёдии баҳс бароянд: маълумоти корбарон ба кӣ тааллуқ дорад, зеҳни сунъӣ бозори меҳнатро чӣ гуна тағйир медиҳад ва барои мазмуни тавлидшуда кӣ ҷавобгар аст, мутахассисон пас аз 5–10 сол ба кадом салоҳиятҳо ниёз доранд.
Маркетинг ва реклама кайҳо аз доираи фурӯши мол берун баромадаанд. Онҳо забон, тасаввур дар бораи муваффақият, тарзи ҳаёт ва фарҳанги ҷомеаро ташаккул медиҳанд. Майдончаи доимии миллӣ барои муколама лозим аст — ҷое ки на рӯзномаи лаҳзавӣ, балки симои бозор ташаккул меёбад, ки Ӯзбекистон мехоҳад онро пас аз 5–10 сол бубинад.